मंगला

अशीच एक संध्याकाळ, भिजलेली, आणि मुंबई -पुणे हायवे वरून गाडी घेवून एकटीच निघालेली  मी . चिंब वातावरण आणि हिरवाई बघून भजी खायची खूप इच्छा झाली. आणि एका वळणावर ती दिसली , छोटीशी टपरी . जशी टपरी जवळ आली तसा कांदा भजी आणि चहाचा मस्त वास आला . लगेच गाडी थांबवली. टपरी वर एक तरुणी होती . तिला म्हटलं , " मला एक गरम गरम कांदा भजी आणि आल्याचा चहा दे". ती खुदकन हसली आणि म्हणाली , "बसा तर ताई , आत्ता देते तुमास्नी ".
दोनचं मिनिटांत गरम गरम भजीची प्लेट समोर आली . वासानं खाऊन घेतली आधी भजी ती . मस्त वाटलं एकदम . पहिली भजी तोंडात घातली आणि जिभेची तृप्तता झाली . चहा टाकून तिने विचारलं ,"आवडली का ताई भजी ?" "खूप सुंदर झाली आहे गं , अगदी मनाची चव आली आहे तिला ". तिला हसू फुटलं . आणि मग ती माझ्या समोर येवून बसली . आम्ही गप्पा मारायला लागलो .
तसंपण रहदारी कमी होती त्या दिवशी त्यामुळे वेळ होता बहुतेक तिच्याकडे . कोण , कुठली ? इथे इतक्या लांब कशी टपरी टाकली ? वगैरे प्रश्न सुरु झाले माझे. कदाचित तिला पण कुणाशीतरी बोलावसं वाटंत असेल. तिने बोलायला सुरवात केली .
"माझ नाव मंगला, ताई. जवळच्याच खेड्यात राहते. एकटीच टपरी चालवते . तसं हाकेवर एक पान बिडीच दुकान आहे बघा . जे गावातली अजून एक बाई सांभाळते . इथे कायबी धोका नाही . आम्ही बरोबर येतो आणि बरोबर जातो . तसे खूप मिळत नाहीत पैसे इथे पण खायचे वांधे होत नाहीत . आणि पावसाळ्यात लोक बरीच थांबतात . काहीतर नेहमीचे गिर्हाईक आहेत आता. "
इतक्यात कोपर्यातून रडण्याचा आवाज आला. बघितलं तर एक १-१/२ वर्षाचं पोर रडंत उठलं . ती लगबगीने तिकडे गेली . तिच्याकडे बघितल्यावर फारतर १८-१९ वर्षाची दिसत होती . ना कपाळावर कुंकू ना गळ्यात मंगळसूत्र. बोलण्यावरून थोडीफार शिकलेली असावी असं वाटलं .
तिने शांत केलं बाळाला आणि जोजवून झोपवलं परत त्याला. "ताई , माझी मुलगी आहे ,सरस्वती . आज , हट्ट केला म्हणून आणलं , नाहीतर आत्या सांभाळते तिला".
"म्हणजे तुझी सासू नाही ? आणि नवरा काय करतो ? कुठं असतो तो ? ". माझे प्रश्न ऐकून तिच्या डोळ्यातून पाणी यायला लागलं . मला कळेना , आपलं काही चुकलं का ? थोडी शांत होवून म्हणाली ," ताई , १६ वर्षांची होते . घरी आई -बाबा , भाऊ , सगळेच होते . माझे मामा -मामी पण शेजारच्याच गावात राहायचे . माझी नुकतीच दहावीची परीक्षा झाली होती . अभ्यास चांगला झाला होता त्यामुळं मला चांगले गुण मिळणारचं होते. माझा भाऊ माझ्यापेक्षा ३ वर्षांनी लहान , बाबांची नोकरी चांगली होती . आई घरीच असायची . मला काका - काकु वगैरे कुणी नाहीत . माझी दहावीची परीक्षा झाली , माझ्या भावाची पण परीक्षा संपली . शाळेला सुट्ट्या सुरु झाल्या. मला गणपतीपुळे बघायचं होतं, तसा मी बाबांकडे हट्ट धरला . बाबा एवढ्यात नको म्हणत होते , त्यांनी खूप समजावयाचा प्रयत्न केला . पण मी काहीही ऐकायला तयार नव्हते . म्हणतात न ताई , वेळ आली कि कुणाचं काही चालंत नाही  .माझंपण तसाच झालं असावं . बाबा म्हणत होते , कि हे पैसे तुला पुढं काॅलेज ला जायला लागतील . पण मी काहीच ऐकलं नाही ." तिचे डोळे परत भरून आले . काहीतरी कडू आठवण असावी असं वाटलं मला.
थोडी शांत होवून पुढं सांगायला लागली ती , " बाबा कसेतरी तयार झाले . मी मामा - मामीला पण तयार केलं. मामी नाहीच म्हणत होती .   छोटुला जमणार नाही म्हणत होती . पण माझ्या हट्टापुढे तीच काही चाललं नाही. शेवटी आम्ही ट्रॅक्स ने निघालो. आमचं दर्शन खूप छान झालं. परत येताना सगळे खूप आनंदी होतो. पण सकाळी लवकर उठून निघाल्यामुळे सगळेच पेंगुळले होतो . बहुतेक गाडीचा ड्रायवर पण पेंगुळला असावा . एका वळणावर गाडी कधी दगडाला धडकली आणि खाली दरीत घसरली हे कुणालाच कळलं नाही . काय घडतंय काही कळत नव्हतं. खूप अंग दुखत होतं . मला जाग आली ती हॉस्पिटल मध्ये. हातापायाला बॅण्डेज होतं. मला क्षणांत सगळं आठवलं. आणि मी आजूबाजूला बघितलं . माझ्या पलीकडच्या कॉट वर मामा दिसला मला, डोक्याला आणि हाताला बॅण्डेज लावलेला . पण बाकीच कुणीच दिसलं नाही. मी आई बाबा भाऊ दिसतातं का बघायचा प्रयत्न केला . थोडी उठले आणि मस्तकात कळ गेली . तेवढ्यात शेजारी असलेली नर्स पुढे आली आणि म्हणाली ," अज्जिबात उठायचं नाही . खूप लागंल आहे तुला". "माझे आई-बाबा कुठे आहेत ?" मी विचारलं . तर काहीच न बोलत पाठमोरी होत म्हणाली , 'कशाला दारुडे ड्रायवर घेवून जातात कुणास ठावूक? सगळ्यात जास्त आमचीच धावपळ '.
मी गप्प बसले , एकदम शांत झाले . मामाकडे बघताना लक्षात आलं कि मामी आणि छोटू पण दिसत नाही आहेत . मग वाटलं कि ते बरे असतील म्हणून सगळे बाहेर थांबले असतील . पण आई कशी नाही माझ्याजवळ ? एवढ लागलय मला आणि हि बाहेर काय करतेय? मला खूप राग यायला लागला तिचा . पण औषधाच्या परिणामामुळे मी फार वेळ जागी नाही राहू शकले आणि परत झोपले . कितीवेळ झाला काय माहिती ? कानाशी कुणीतरी कुजबुजत आहे असा वाटल्यामुळे मी डोळे उघडायचा प्रयत्न केला . पण ते इतके जड झाले होते कि उघडेचनात. तेवढ्यात मगाच्याच नर्स चा आवाज आला , ' डॉक्टर, मगाशी शुद्धीवर आली होती, आता परत झोपलेली दिसतेय.' 'सांगितलं का तिला कि फक्त ती आणि पलीकडचा माणूस , दोघंच वाचले आहेत म्हणून ", बहुतेक डॉक्टरांचा आवाज होता.
मी सुन्न झाले . फक्त मामा आणि मी ? आई, बाबा , भाऊ , मामी . छोटू सगळेच गेले ? मला काही कळंतच नव्हतं. काय झालं हे ? माझ्या भोवती सगळं तशाच अवस्थेत गरगरत राहिलं . माझ्या दुखा:मुळे मला बरं व्हायला जरा वेळ लागला .
मी बरी होवून घरी आले , मामाच्या . कारण , माझ्या घरी आता कुणी नव्हतंच . मला सारखी आई -बाबांची आठवण यायची . डोळ्यातून पाणी यायचं सारखं . मामा पण बदलला होता . बोलयचाचं नाही माझ्याशी . असेच ७-८ महिने निघून गेले . शेजारच्या काकुंशी  ओळख झाली होती . त्या मला स्वयंपाक शिकवत होत्या , माझ्याशी बोलत होत्या . त्यांच्यामुळे मला खूप बरं वाटत होतं.
असंच एका रात्री सगळं आवरून अंथरुणात पडले होते मी . विचार तर सुरूच होते , आता पुढे काय करावं ? मामा तर कॉलेज बद्दल काहीच बोलत नव्हता . आपणच विषय काढावा का? का काही काम करावं ? मामा ला पण फारसे पैसे मिळायचे नाहीत . काहीतरी काम केलं तर त्याला पण मदत मिळेल. आजच काकू विचारत होत्या , पापड लाटशील का म्हणून . १० पापडांचे २ रुपये मिळतील . विचार  करता करता कधी झोप लागली कळलीच नाही. रात्री अचानक जाग आली . माझ्या अंगावरून कुणीतरी हात फिरवत होतं . मी उठायचा प्रयत्न केला तसं माझ्या तोंडावर हात दाबून तो म्हणाला 'तुझ्या मामाला १००० रुपये रोख दिलेत तुझ्यासाठी , आवाज काढलास तर मुडदा गाडीन तुझा . ' मी खूप घाबरले . तेवढ्यात त्याने माझी ओढणी तोंडावर बांधली , आता माझा आवाज पण बाहेर येईना . मला कळलं माझ्या मामाचा मित्र होता तो . अलीकडं सारखा घरी यायचा आणि टक लावून पाहायचा . मला खूप त्रास व्हायला लागला , खूप कळा यायला लागल्या आणि माझी शुद्ध हरपली ." मंगला थोडी थांबली . टपरीमध्ये  पाणी घेवून शांत बसली . तिच्या चेहऱ्यावरची खळबळचं सांगत होती कि हिने खूप सोसंल आहे .
" मला जाग आली तशी घरात कुणी न्हवत . दरवाजाला बाहेरून कडी होती . मी उठायचा प्रयत्न केला पण माझ्या अंगातून एक जीवघेणी कळ आली . तशीच पडून राहिले मी . थोड्यावेळाने उठले . आणि थंड पाणी अंगावर ओतून घेतलं . मला त्या आठवणीने मळमळंत होतं . भरपूर रडत होते मी . काय झालं हे असं वाटंत होतं . आई - बाबांची खुर आठवण येत होती . आईच्या कुशीत जावसं वाटत होत मला . तशीच पडून राहिले मंग काहीही न खाता . दुपारी कधीतरी दार उघडलं आणि मामा आला . वडापाव माझ्याकडे फेकत म्हणाला  'सटवे , तुझ्या हट्टामुळे माझी बायको आणि छोटू मेले . माझी एकुलती एक बहिण गेली . कुटं फेडशील पाप हे ? बघंच आता कसं हाल करतो तुझं ते !' रागानं मामाचा चेहरा अगदी विचित्र दिसत होता . मी घाबरले . आता मला कळंल होतं मामा असा का वागतोय ते ? मला खूप भीती वाटायला लागली . काय करावं ते समजेना . मामा तसाच निघून गेला . दाराला बाहेरून कडी घालून . रडून रडून दमल्यावर झोपले मी . आणि रात्री परत तसंच झालं सगळं . माझं मन धसंकल , आपंल काही खरं नाही हे कळलं .
दुसर्या दिवशी मामा घरात नाही बघून मी शेजारच्या काकुंना जोरजोरात हाका मारल्या . काकुंनी कसंबसं कुलूप तोडलं आणि दरवाजा उघडला . माझी अवस्था बघून त्या पण घाबरल्या . पण डोक्यावर हात फिरवून मायेनी विचारलं त्यांनी 'काय झालं ग मंगल ?' मी हंबरडाच फोडला आणि सगळं सांगितलं त्यांना . कसं असतं मन ताई , जरा मायेचा स्पर्श मिळाला कि सगळं बोलुन टाकतं. त्या मला त्यांच्या घरी घेवून गेल्या. आणि लगेच मुलाला बोलावून घेतलं .  काकूंचा मुलगा पोलिसात होता .  त्यांनी त्याला सांगितलं संगळ. तो म्हणाला ,' पोलिसात तक्रार दिली तर हिला रिमांड होम मध्ये जावं लागेल कारण अजून लहान आहे हि. ' काकू म्हणाल्या 'अरे, तिथं तरी अत्याचार होणार नाही कशावरून ? त्यापेक्षा त्या दोघांना अद्दल घडेल असं काहीतरी कर आणि हि राहील इथेच माझ्याजवळ . तू पण इथे असत नाहीस . मला सोबत होईल हिची . ' ऐकून मला इतकं बंर वाटलं . ताई , जगात देव असाच असतो . माणसांच्या रुपात भेटतो बघा . काकूंच्या मुलाने पोलिस ठाण्यात नेवुन त्या दोघांना भरपूर बडवलं आणि ताकीद केली परत या गावात पाय ठेवायचा नाही म्हणून . माझा मामा आणी त्याचा मित्र त्यानंतर दिसलेच नाहीत कुटं.
माझं परत एकदा नवीन आयुष्य सुरु झालं काकूंबरोबर . पण देव माझी परीक्षा घेण काही सोडत न्हवता बघा . माझी पाळी चुकली . आणि काकू म्हणाल्या तुझं सगळं आयुष्य पडलं आहे पुढं, आताच ठरव . ताई , माझं आयुष्य संपलंच होतं . एवढं झाल्यावर परत एका जीवाचा बळी घ्यायचं पाप कसं करणार हो ? काकुंना पण समजावलं . आणि जे झालं होत त्यात जन्माला येणाऱ्या जीवाचा काय दोष हो ? काकुना हे पटलं . त्या तयार झाल्या , पण गाव? ५०-६० घरांच्या गावात काही लपत नाही . गावात सगळ्यांना कळलं बघा . आणि मग एका सकाळी गावाचे पंच काकूंच्या दारात आले . ते म्हणायला लागले काकू आम्ही तुमचा आदर करतो , पण हि घाण इथं नको . उद्या आमच्या पोरी बाळींची लग्न हिच्यामुळ व्हायची न्हाईत.
मग मीच म्हटलं पंचांना , 'तुमी काकुना बोलू नका , मी जात्ये इथून '.
सगळे पंच निघून गेल्यावर काकू म्हणाल्या ,' कुटं जाणार गं तू ? '. मला एक लांबची आत्या होती . कधीमधी आमच्याकडं यायची . ती आठवली . काकुना सांगितलं आणि काकुनी पत्र लिहिलं तिला , माझ लग्न केलं मामानं गडबडीत आणि नवरा मेला . आता गरोदर असलेल्या मला माझ्या सासरचे सांभाळायला तयार नाहीत . मामाचा पत्ता नाही कुठं , तुम्ही येवून घेवून जा .' ती आत्या आली . गरीब विधवा असणारी हि आत्या मात्र स्वभावानं फार चांगली होती. तिला बाबांनी अधे मध्ये केलेल्या मदतीची खूप जाणं होती . तसंपण तिला मुलबाळ काही न्हवत , त्यामुळ माझा आधार मिळेल असं वाटलं तिला '. निघताना काकुनी हातात २०० रुपये ठेवले आणि जप म्हणून सांगितलं .डोळे भरुन आले माझे. 
तेव्हापासून इथेच आहे. मला शिकायला मिळालं नाही . माझ्या आयुष्याची वाट लागली . पण सरस्वतीला शिकवून मोठ करायचं आहे आता  . तिचं माझ्यासारखं होवु नये म्हणून रोज थोडे पैशे बाजूला ठेवते मी . मला तिला खूप मोठी झालेली बघायचं आहे ताई . "
सांगताना तिचे चमकणारे डोळे बघतंच राहिले मी . पुढ्यातली भजी कधीच थंड होवून गेली होती . पण आता काही खायची इच्छा पण न्हवती . चहा घेतला आणि मी निघाले .
समोरच आभाळ मोकळं झालं होतं आता . पण मन ? ते कळतंच नव्हत , मोकळं झालाय का भरून आलंय ते .